واقعۀ بیست وپنجم: خون تازه زیر هر سنگ و کلوخ

در روایات چنین آمده که در هر نقطۀ دنیا و در هر نقطۀ زمین، هر سنگی از زمین برداشته شد، زیرش خون تازه بود. در تعدادی از احادیث نیز این امر به صورت مطلق، بدون اختصاص به شهر یا منطقه‌ای خاص روایت گردیده است. همچنین همین مطلب در شهر بیت المقدّس و در شام و در خانۀ مروان نیز به وضوح اتفاق افتاده است.

مطلب اول: در تمام دنیا
خون تازه زیر هر سنگ در تمام دنیا
«قَالَ إبنُ سَعدٍ [أَبُو سَعِیدٍ الْخُدْرِیُّ]: مَا رُفِعَ حَجَرٌ فِی [مِنَ] الدُّنْیَا [لَمَّا  قُتِلَ الحُسَیْنُ علیه السلام ] إِلَّا وَ تَحْتَهُ دَمٌ عَبِیطٌ».

ترجمه:

از ابو سعید خُدری نقل شده است که: هنگام کشته شدن حسین [ علیه السلام ] هیچ سنگی در دنیا (از زمین) برداشته نشد مگر این که در زیر آن خون تازه بود.

منابع اهل تسنن:

تذکره الخواصّ، سبط ابن الجوزی [م. ۶۵۴]، ص ۲۴۶: (قال ابن سعد ما رفع حجر فی الدنیا إلا و تحته دم عبیط)

نظم درر السمطین، زرندی حنفی [م. ۷۵۰]، ص ۲۲۱: (قال أبو سعید: ما رفع حجر فی الدنیا لما قتل الحسین إلا و تحته دم عبیط)

معارج الوصول إلى معرفه فضل آل الرسول، زرندی حنفی [م. ۷۵۰]، ص ۹۹: (قال ابن سعد: ما رفع حجر فی الدنیا لما قتل الحسین (علیه السلام) إلا و تحته دم عبیط)

جواهر العقدین، سمهودی [م. ۹۱۱]، ص ۴۱۵- ۴۱۶. (فی روایه أ‌بی سعید..)

صواعق المحرقه، ابن حجر هیتمی مکی [م. ۹۷۴]، ص ۱۹۴: (قال أبو سعید ما رفع حجر من الدنیا إلا وجد تحته دم عبیط)

ینابیع الموده، قندوزی [م. ۱۲۹۴]،ج ۳، ص ۲۰ و  ص ۱۰۲.

مطلب دوم: در زمین
خون تازه زیر هر سنگ در شهادت امیرمؤمنان و امام حسین علیهما السلام
«عَنْ یَحْیَى بْنِ بَشِیرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا بَصِیرٍ یَقُولُ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام : بَعَثَ هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِکِ إِلَى أَبِی فَأَشْخَصَهُ إِلَى الشَّامِ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَیْهِ قَالَ لَهُ: یَا أَبَا جَعْفَرٍ أَشْخَصْنَاکَ لِنَسْأَلَکَ عَنْ مَسْأَلَهٍ لَمْ یَصْلُحْ أَنْ یَسْأَلَکَ عَنْهَا غَیْرِی وَ لَا أَعْلَمُ فِی الْأَرْضِ خَلْقاً یَنْبَغِی أَنْ یَعْرِفَ أَوْ عَرَفَ هَذِهِ الْمَسْأَلَهَ إِنْ کَانَ إِلَّا وَاحِداً فَقَالَ أَبِی: لِیَسْأَلْنِی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَمَّا أَحَبَّ فَإِنْ عَلِمْتُ أَجَبْتُ ذَلِکَ وَ إِنْ لَمْ أَعْلَمْ قُلْتُ لَا أَدْرِی وَ کَانَ الصِّدْقُ أَوْلَى بِی فَقَالَ هِشَامٌ: أَخْبِرْنِی عَنِ اللَّیْلَهِ الَّتِی قُتِلَ فِیهَا عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ‏ علیه السلام  بِمَا اسْتَدَلَّ بِهِ الْغَائِبُ عَنِ الْمِصْرِ الَّذِی قُتِلَ فِیهِ عَلَى قَتْلِهِ وَ مَا الْعَلَامَهُ فِیهِ لِلنَّاسِ؟ فَإِنْ عَلِمْتَ ذَلِکَ وَ أَجَبْتَ فَأَخْبِرْنِی هَلْ کَانَ تِلْکَ الْعَلَامَهُ لِغَیْرِ عَلِیٍّ علیه السلام  فِی قَتْلِهِ؟ فَقَالَ لَهُ أَبِی: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّهُ لَمَّا کَانَ تِلْکَ اللَّیْلَهُ الَّتِی قُتِلَ فِیهَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَمْ یُرْفَعْ عَنْ وَجْهِ الْأَرْضِ حَجَرٌ إِلَّا وُجِدَ تَحْتَهُ دَمٌ عَبِیطٌ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ وَ کَذَلِکَ‏ کَانَتِ‏ اللَّیْلَهُ الَّتِی‏ قُتِلَ‏ فِیهَا هَارُونُ‏ أَخُو مُوسَى علیه السلام  وَ کَذَلِکَ کَانَتِ اللَّیْلَهُ الَّتِی قُتِلَ فِیهَا یُوشَعُ بْنُ نُونٍ وَ کَذَلِکَ کَانَتِ اللَّیْلَهُ الَّتِی رُفِعَ فِیهَا عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ إِلَى السَّمَاءِ وَ کَذَلِکَ کَانَتِ اللَّیْلَهُ الَّتِی قُتِلَ فِیهَا شَمْعُونُ بْنُ حَمُّونَ الصَّفَا وَ کَذَلِکَ کَانَتِ اللَّیْلَهُ الَّتِی قُتِلَ فِیهَا عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام وَ کَذَلِکَ کَانَتِ اللَّیْلَهُ الَّتِی قُتِلَ فِیهَا الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ علیه السلام …»

ترجمه:

از یحیى بن بشیر نقل شده که گفت: از ابو بصیر شنیدم که مى‏گفت: حضرت امام صادق علیه السلام  فرمودند: هشام بن عبد الملک به دنبال پدرم فرستاد و ایشان را به شام برد، هنگامى که پدرم بر وى داخل شد او محضر پدرم عرضه داشت: اى ابو جعفر، من شما را به اینجا آوردم تا مسأله‏اى را از شما بپرسم چه آنکه صلاح نیست‏ دیگرى آن را از شما جویا شود و روى زمین کسى را سراغ ندارم که شایسته دانستن این مسأله باشد جز یک نفر. پدرم فرمود: از آنچه مى‏خواهی سؤال کن اگر بدانم جواب داده و اگر ندانم مى‏گویم نمى‏دانم و راست گفتن سزاوارتر است به من. هشام عرض کرد: خبر دهید به من از شبى که در آن علىّ بن ابى طالب علیه السلام  کشته شد کسانی که در آن شهر نبودند به چه علامتی از کشته شدن آن حضرت آگاه شدند؟ اگر از آن آگاه هستید و جواب مى‏دهید به من خبر دهید آیا آن علامت براى شهادت و قتل غیر على بن ابى طالب علیه السلام  نیز بوده. پدرم به او فرمود: اى هشام، شبى که امیر مؤمنان علیه السلام  کشته شد تا طلوع فجر سنگی از روی زمین برداشته نشد مگر آنکه زیر آن خون تازه بود و همچنین شبى که هارون علیه السلام  برادر موسى علیه السلام  کشته شد و شبى که در آن یوشع بن نون علیه السلام  کشته شد و شبى که در آن حضرت عیسى بن مریم علیه السلام  به آسمان بالا برده شد و شبى که در آن شمعون بن حمون صفا به قتل رسید اینگونه بود و همین‌طور بود شبى که در آن على بن ابی طالب علیهما السلام  شهید گردید و همین‌طور شبى که در آن حضرت حسین بن على علیهما السلام  به شهادت رسید (زیر هر سنگى که برداشته مى‏شد خون تازه بود).

منابع شیعه:

کامل الزیارات، ابن قولویه [م ۳۶۷]، ۱۵۸ باب ۲۴ ح ۱.

قصص الأنبیاء، قطب راوندی [م. ۵۷۳]، ص ۱۴۶.

مدینه المعاجز، سید هاشم بحرانی [م. ۱۱۰۷]، ج ۴، ص ۱۸۴.

بحار الأنوار، علامه مجلسی [م. ۱۱۱۱]، ج۴۵، ص۲۰۳.

عوالم، امام حسین علیه السلام ، شیخ عبد اللّٰه بحرانی [م. ۱۱۳۰]، ص ۴۷۳.

مطلب سوم: روایات مطلق، بدون اختصاص به شهر یا منطقه‌ای
خون تازه زیر هر سنگ به نقل ابن سعد و ابن عساکر و ذهبی و..
«عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: أَرْسَلَ عَبْدُ الْمَلِکِ إِلَى ابْنِ رَأْسِ الْجَالُوتِ فَقَالَ: هَلْ کَانَ فِی قَتْلِ الْحُسَیْنِ[ علیه السلام ] عَلَامَهٌ؟ قَالَ (ابْنُ رَأْسِ الْجَالُوتِ): مَا کُشِفَ یَوْمَئِذٍ حَجَرٌ إِلَّا وُجِدَ تَحْتَهُ دَمٌ عَبِیطٌ»

ترجمه:

عمر بن محمد از پدرش نقل نموده که: عبد الملک (کسی را) به سوی پسر رأس الجالوت (از بزرگان یهود و از نوادگان حضرت داوود علیه السلام ) فرستاد و از او پرسید که آیا هنگام کشته شدن حسین بن علی [ علیه السلام ] نشانه‌ای اتفاق افتاد؟ پسر رأس الجالوت جواب داد: هیچ سنگی در آن روز برداشته نشد مگر اینکه زیر آن خون تازه بود.

منابع اهل تسنن:

طبقات (ترجمه امام حسین)، ابن سعد [م. ۲۳۰]، ص۹۰.

تاریخ مدینه دمشق، ابن عساکر [م. ۵۷۱]، ج۱۴،۲۳۰.

ترجمه امام حسین، ابن عساکر [م. ۵۷۱]، ص۳۶۴.

کفایه الطالب، کنجی [م. ۶۵۸]، ص۴۴۳.

مختصر تاریخ دمشق، ابن منظور [م. ۷۱۱]، ج۷، ص۱۵۰.

تاریخ الإسلام، ذهبی [م. ۷۴۸]، ج ۵، ص۱۶.

خون تازه زیر هر سنگ به نقل ابن سعد و ابن عساکر و صفدی
«عن خَلَّادٍ صَاحِبِ السِّمْسِمِ وَ کانَ یَنْزِلُ ببَنِی جَحْدَرٍ قَالَ: حَدَّثَتْنِی أُمِّی قَالَتْ: کُنَّا زَمَاناً بَعْدَ مَقْتَلِ الْحُسَیْنِ… قَالَتْ: و کَانُوا لَا یَرْفَعُونَ حَجَراً إِلَّا وَجَدُوا [وُجِدَ] تَحْتَهُ دَماً [دَمٌ]».

ترجمه:

خلاد گوید: مادرم برای من حدیث کرد که ما مدتی بعد از کشته شدن حسین[ علیه السلام ] بودیم … مردم هیچ سنگی را (از زمین) بلند نمی‌کردند مگر اینکه در زیر آن خون می‌دیدند.

منابع اهل تسنن:

ترجمه امام حسین (طبقات ابن سعد)، ابن سعد [م. ۲۳۰]، ص ۹۱.

تاریخ مدینه دمشق، ابن عساکر [م. ۵۷۱]، ج۱۴، ص۲۲۶.

ترجمه امام حسین، ابن عساکر [م. ۵۷۱]، ص ۳۵۵.

الوافی بالوفیات، صفدی [م. ۷۶۴]، ج ۱۲، ص ۲۶۵.(فقط ذیل حدیث آمده)

خون تازه زیر هر سنگ به نقل ابن سعد و سیوطی
«عَنْ رَجُلٍ مِنْ آلِ سَعِیدٍ یَقُولُ: سَمِعْتُ الزُّهَرِیَّ یَقُولُ: سَأَلَنِی عَبْدُ الْمَلِکِ بْنُ مَرْوَانَ فَقَالَ: مَا کَانَ عَلَامَهُ مَقْتَلِ الْحُسَیْنِ؟ قَالَ: لَمْ أَکشِف [تُکْشَفْ] یَوْمَئِذٍ حَجَراً [حَجَرٌ] إِلَّا وَجَدْتُ [وُجِدَ] تَحْتَهُ دَماً عَبِیطاً [دَمٌ عَبِیطٌ] فَقَالَ عَبْدُ الْمَلِکِ: أَنَا وَ أَنْتَ فِی هَذَا غَرِیبَانِ.»

ترجمه:

مردى از خاندان سعید ‏گفت: از زهرى شنیدم که مى‏گفت: عبد الملک مروان از من پرسید: علامت کشته شدن حسین[ علیه السلام ] چه بود؟ گفتم: در آن روز هیچ سنگى را بر نداشتم مگر اینکه زیر آن خون تازه دیدم. عبد الملک گفت: من و تو در [نقل] این حدیث تنها و غریب هستیم.

منابع اهل تسنن:

ترجمه امام حسین (طبقات ابن سعد)، ابن سعد [م. ۲۳۰]، ص ۹۰.

المحاضرات، سیوطی [م. ۹۱۱]، ص ۷۹. (عبارت: «أنا و أنت فی هذا غریبان» را نیاورده.)

خون تازه زیر هر سنگ به نقل جوینی
«عَنْ سُفْیَانَ بْنِ عُیَینَهَ قَالَ: حَدَّثَتْنِی جدّتی قَالَتْ: لَمَّا قُتِلَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ … مَا رَفَعْنَا حَجَراً إِلَّا وَجَدْنَا تَحْتَهُ دَماً عَبِیطاً.»

ترجمه:

سفیان بن عیینه از جدّه اش نقل می‌کند: هنگام کشته شدن حسین بن علی[ علیه السلام ] هیچ سنگی را از روی زمین برنداشتیم مگر این که زیر آن خون تازه یافتیم.

منبع اهل تسنن:

فرائد السمطین، جوینی [م. ۷۲۲]، ج۲، ص ۱۶۵.

خون تازه زیر هر سنگ به نقل ابن حجر
«لَمْ یُرْفَعْ حَجَرٌ إِلَّا وُجِدَ تَحْتَهُ دَمٌ عَبِیطٌ.»

ترجمه:

[هنگام کشته شدن حسین بن علی علیه السلام ] سنگی برداشته نشد مگر این که در زیر آن خون تازه یافت شد.

منابع اهل تسنن:

صواعق المحرقه، ابن حجر هیتمی مکی [م. ۹۷۴]، ص۱۹۴.

الإتحاف بحب الأشراف، شبراوی [م.۱۱۷۲]، ص۱۲ ط.مصر (بنابر نقل شرح احقاق الحق، آیت الله العظمی مرعشی، ج۱۱، ص۴۸۳)

اسعاف الراغبین، ابن صبان [م.۱۲۰۶]، المطبوع بهامش نور الابصار، ص۲۱۵: ط.مصر(بنابر نقل  شرح احقاق الحق، آیت الله العظمی مرعشی، ج۱۱، ص۴۸۳)

ینابیع الموده، قندوزی [م. ۱۲۹۴]، ج۳، ص ۱۵.

مطلب چهارم: بیت المقدّس
خون تازه زیر هر سنگ و کلوخ در بیت المقدس به روایت ابی نصر
«عَنْ أَبِی نَصْرٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ بَیْتِ الْمَقْدِسِ أَنَّهُ قَالَ: وَ اللَّهِ لَقَدْ عَرَفْنَا أَهْلَ بَیْتِ الْمَقْدِسِ وَ نَوَاحِیهَا عَشِیَّهَ قَتْلِ‏ الْحُسَیْنِ‏ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام  قُلْتُ: وَ کَیْفَ ذَاکَ؟ قَالَ: مَا رَفَعْنَا حَجَراً وَ لَا مَدَراً وَ لَا صَخْراً إِلَّا وَ رَأَیْنَا تَحْتَهَا دَماً عَبِیطاً یَغْلِی‏…»

ترجمه:

مردی از اهالی بیت المقدس گفت: به خدا قسم ما اهالی بیت المقدس و اطرافش، شامِ روزی که امام حسین علیه السلام  کشته شد را دانستیم. راوی از او پرسید: چگونه آن را فهمیدید؟ او پاسخ داد: هیچ سنگ و کلوخ و تخته سنگی از زمین برنداشتیم مگر اینکه زیرش خون تازه‌ای دیدیم که می‌جوشید.

منابع شیعه:

کامل الزیارات، ابن قولویه [م. ۳۶۷]،ص۱۶۰، باب ۲۴، ح۲.

مدینه المعاجز، سید هاشم بحرانی [م. ۱۱۰۷]، ج ۴، ص ۱۸۶.

بحار الأنوار، علامه مجلسی [م.۱۱۱۱]،، ج ۴۵، ص ۲۰۴.

عوالم امام حسین علیه السلام ، شیخ عبد اللّٰه بحرانی [م. ۱۱۳۰]، ص ۴۵۶.

خون تازه زیر هر سنگ در بیت المقدس (روایت زهری به نقل بیهقی و…)
«عَنْ ابْنِ شِهَابٍ (الزُّهرِیِّ) قَالَ: قَدِمْتُ دِمَشْقَ [دَخَلْتُ الشَّامَ] وَ أَنَا أُرِیدُ الْغَزْوَ فَأَتَیْتُ عَبْدَ الْمَلِکِ لِأُسَلِّمَ عَلَیْهِ فَوَجَدْتُهُ فِی قُبَّهٍ عَلَى فُرُشٍ یَفُوقُ الْقَائِمَ وَ النَّاسُ تَحْتَهُ سِمَاطَانِ فَسَلَّمْتُ وَ جَلَسْتُ فَقَالَ: یَا ابْنَ شِهَابٍ أَتَعْلَمُ مَا کَانَ فِی بَیْتِ الْمَقْدِسِ صَباحَ قُتِلَ ابْنُ أَبِی طَالِبٍ؟ قُلْتُ: نَعَمْ. قَالَ: هَلُمَّ. فَقُمْتُ مِنْ وَرَاءِ النَّاسِ حَتَّى أَتَیْتُ خَلْفَ الْقُبَّهِ وَ حَوَّلَ وَجْهَهُ فَأَحْنَى عَلَیَّ فَقَالَ: مَا کَانَ؟ قَالَ فَقُلْتُ: لَم یُرْفَعْ حَجَرٌ فِی بَیْتِ الْمَقْدِسِ إِلَّا وُجِدَ تَحْتَهُ دَمٌ. قَالَ فَقَالَ: لَمْ یَبْقَ أَحَدٌ یَعْلَمُ هَذَا غَیْرِی وَ غَیْرُکَ وَ لَا یَسْمَعَنَّ مِنْکَ. قَالَ: فَمَا تَحَدَّثْتُ [حَدَّثْتُ] بِهِ حَتَّى تُوُفِّیَ.

وَ رُوِیَ بِإِسْنَادٍ أَصَحَّ مِنْ هَذَا عَن الزُّهْرِیِّ أَنَّ ذَلِکَ کَانَ مِنْ مَقْتَلِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ».

ترجمه:

ابن شهاب زهری گوید: وارد دمشق شدم و ارادۀ جنگ داشتم نزد عبدالملک [پسر مروان]  رفتم تا به او سلام کنم. دیدم که عبدالملک در قبّه‌ای بر فرشی نشسته که جایگاه آن بالاتر از شخصِ ایستاده بود و مردم نیز زیر او در دو طرف، صف کشیده بودند. سلام کردم و نشستم. عبدالملک (به من) گفت: ای پسر شهاب، آیا میدانی در روز کشته شدن علی بن ابیطالب[ علیه السلام ] در بیت المقدس چه اتفاقی افتاد؟

گفتم: بله (می‌دانم). عبدالملک گفت: بیا (نزد من). از جلوی مردم بلند شدم و پشت قبّه رفتم. صورتش را به طرف من چرخاند، خم شد و گفت: آن اتفاق چه بوده؟

گفتم: هیچ سنگی را در بیت المقدس برنداشتند مگر این که در زیر آن خون پیدا شد. عبد الملک (به من) گفت: غیر از من و تو کسی نمانده که این حدیث را بداند و این جریان را به هیچ کس مگو!

زهری گوید: تا عبدالملک زنده بود این حکایت را برای کسی نگفتم تا اینکه عبدالملک مُرد.

مؤلف گوید: این روایت با اسناد صحیح‌تر از زهری در شهادت امام حسین علیه السلام  نقل شده [که به هنگام شهادت حضرت در بیت المقدس هیچ سنگی را در بیت المقدس برنداشتند مگر این که در زیر آن خون پیدا شد.]

منابع اهل تسنن:

دلائل النبوه، بیهقی [م. ۴۵۸]، ج۶، ص۴۴۰.

فضائل الثقلین، ایجی شافعی [م. ۸۲۰]، ص۳۷۸.

إمتاع الأسماع، مقریزی [م. ۸۴۵]، ج۱۲، ص۲۴۲.

خون تازه زیر هر سنگ در بیت المقدس (روایت زهری به نقل طبرانی و…)
«عَن الزُهریِ قالَ: لَمّا قُتِلَ الحُسَیْنُ بنُ عَلِیٍ[ علیه السلام ] لَمْ یُرْفَعْ حَجَرٌ بِبَیْتِ المَقْدِسِ إلا وُجِدَ [تَحْتَهُ] دَمٌ عَبِیطٌ.»

ترجمه:

زهری گوید: زمانی که حسین بن علی[ علیه السلام ] کشته شد هیچ سنگی در بیت المقدس برداشته نشد مگر این که زیر آن خون تازه یافت شد.

منابع اهل تسنن:

معجم الکبیر، طبرانی [م. ۳۶۰]، ج۳، ص۱۱۳ ح ۲۸۳۴.

بغیه الطلب، ابن عدیم [م. ۶۶۰]، ج ۶، ص ۲۶۳۷.¹

وسیله الخادم الی المخدوم، خنجی اصفهانی، [م. ۹۲۷] ص۱۷۱.²

انس الجلیل، مجید الدین حنبلی [م.۹۲۷]، ص۲۵۲ ط.قاهره (بنابر نقل شرح احقاق الحق، آیت الله العظمی مرعشی، ج۱۱، ص۴۸۴).³

خون تازه زیر هر سنگ در بیت المقدس به روایت زید بن عمرو کندی
«عَنْ زَیْدِ بْنِ عَمْرو الْکِنْدِیِّ قالَ حَدَّثَتْنی أُمُّ حَیَّان ‏[حبان- حسان] قَالَتْ‏: یَوْمَ قُتِلَ الْحُسَیْنُ‏… لَمْ‏ یُقلَبْ‏ حَجَرٌ [حَجَراً] بِبَیْتِ الْمَقْدِسِ إِلَّا أَصْبَح ‏[أصیب] تَحْتَه‏ (عِندَه) دمٌ عبیطٌ (دَماً عَبِیطاً).»

ترجمه:

زید بن عمرو کندی گوید: ام حیان برای من گفت که روز کشته شدن حسین[ علیه السلام ] هیچ سنگی در بیت المقدس برداشته نشد مگر این که در زیر آن خون تازه پدیدار گشت.

منابع اهل تسنن:

مقتل الحسین، خوارزمی [م. ۵۶۸]، ج۲، ص۱۰۲.

تاریخ مدینه دمشق، ابن عساکر [م. ۵۷۱]، ج۱۴، ص۲۲۹.

ترجمه امام حسین، ابن عساکر [م. ۵۷۱]، ص ۳۶۲.

بغیه الطلب، ابن عدیم [م. ۶۶۰]، ج ۶، ص ۲۶۳۷.

مختصر تاریخ دمشق، ابن منظور[م. ۷۱۱]، ج۷، ص۱۵۰.

تهذیب الکمال، مزی [م. ۷۴۲]، ج ۶، ص ۴۳۴.

إمتاع الأسماع، مقریزی [م. ۸۴۵]، ج ۱۴، ص ۱۵۱.

تاریخ الخلفاء، سیوطی [م. ۹۱۱]، ص۲۲۶. (به این عبارت: «قیل: إنه لم یقلب حجر ببیت المقدس یومئذ إلا وجد تحته دم عبیط.»)

سخن ولید بن ‌عبد‌الملک و ابن‌شهاب زهری دربارۀ یافتن خون زیر هر سنگ
«عَنْ مَعْمَرٍ قَالَ: أَوَّلُ مَا عُرِفَ الزُّهْرِیُّ تَکَلَّمَ فِی مَجْلِسِ الْوَلِیدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ فَقَالَ الْوَلِیدُ: أَیُّکُمْ یَعْلَمُ مَا فَعَلَتْ أَحْجَارُ بَیْتِ الْمَقْدِسِ یَوْمَ قَتْلِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ؟ فَقَالَ الزُّهْرِیُّ: بَلَغَنِی أَنَّهُ لَمْ‏ یُقلَبْ‏ حَجَرٌ إِلَّا وُجِدَ تَحْتَهُ دَمٌ عَبِیطٌ.»

ترجمه:

معمر نقل کرده که اول جایی که زهری معروف شد آنجا بود که در مجلس ولید بن عبد الملک صحبت کرد. ولید سوال کرد: کدام یک از شما می‌داند روز کشته شدن حسین بن علی [ علیه السلام ] سنگهای بیت المقدس چه کردند؟

زهری پاسخ داد: به من خبر رسیده که هیچ سنگی برگردانده نشد مگر این که زیر آن خون تازه یافت شد.

منابع اهل تسنن:

دلائل النبوه، بیهقی [م. ۴۵۸]، ج۶، ص۴۷۲.

مقتل الحسین، خوارزمی [م. ۵۶۸]، ج۲، ص۱۰۲

تاریخ مدینه دمشق، ابن عساکر [م. ۵۷۱]، ج۱۴، ص۲۲۹.

ترجمه امام حسین، ابن عساکر [م. ۵۷۱]، ص ۳۶۳.

کفایه الطالب، گنجی شافعی [م. ۶۵۸]، ص۴۳۷.

تهذیب الکمال، مزی [م. ۷۴۲]، ج۶، ص۴۳۴.

تاریخ الإسلام، ذهبی [م. ۷۴۸]، ج۵، ص۱۶.

سیر أعلام النبلاء، ذهبی [م. ۷۴۸]، ج۳، ص۳۱۴.

إمتاع الأسماع، مقریزی [م. ۸۴۵]، ج ۱۲، ص ۲۴۱.

تهذیب التهذیب، ابن حجر عسقلانی [م. ۸۵۲]، ج۲، ص۳۰۵.

خصائص الکبری، سیوطی [م. ۹۱۱]، ج۲، ص۱۹۳ ([قال:] و أخرج البیهقی و أبو نعیم عن الزهری قال بلغنی أنه یوم قتل الحسین لم یقلب حجر من أحجار بیت المقدس إلا وجد تحته دم عبیط).

«عَنْ مُعَمَّرٍ قَالَ أَوَّلُ مَا عُرِفَ الزُّهرِیُّ أَنَّهُ کَانَ فِی مَجْلِسِ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ مَرْوَانَ فَسَأَلَهُمْ عَبْدُ الْمَلِکِ فَقَالَ: مَنْ مِنْکُمْ یَعْلَمُ مَا صَنَعَت أَحْجَارُ بَیْتِ الْمَقْدِسِ یَوْمَ قَتْلِ الْحُسَیْنِ؟ قَالَ: فَلَمْ یَکُنْ عِنْدَ أَحَدٍ مِنْهُمْ مِنْ ذَلِکَ عِلْمٌ. فَقَالَ الزُّهرِیُّ: بَلَغَنِی أَنَّهُ لَمْ یُقْلَبْ مِنْهَا یَوْمَئِذٍ حَجَرٌ إِلَّا وُجِدَ تَحْتَهُ دَمٌ عَبِیطٌ. قَالَ: فَعُرِفَ مِنْ یَوْمَئِذٍ.»

ترجمه:

از معمر نقل شده که ‏گفته است: نخستین جایى که زهرى معروف شد آنجا بود که در مجلس عبد الملک بن مروان حضور داشت. عبد الملک از آنان (حضار مجلس) پرسید: کدام یک از شما مى‏داند که روز کشته شدن حسین[ علیه السلام ] سنگهاى بیت المقدس چه کردند؟ هیچ یک از آنان در این باره چیزى نمى‏دانستند. زهرى پاسخ داد: به من خبر رسیده است که در آن روز هیچ سنگى از آنها [از سنگهای بیت المقدس] برگردانده نشد مگر اینکه زیر آن خون تازه یافت شد. زهرى از همین روز معروف شد.

منابع اهل تسنن:

طبقات الکبرى، ابن سعد [م. ۲۳۰]، ج‏۵، ص۳۵۱.

محاضرات و محاورات، سیوطی [م. ۹۱۱]، ص۸۳.

«عَنِ الزُّهْرِیِّ قَالَ‏ قَالَ لِی عَبْدُ الْمَلِکِ بْنُ مَرْوَانَ: أَیُّ وَاحِدٍ أَنْتَ إِنْ أَخْبَرْتَنِی[أعْلَمْتَنی] أَیُّ عَلَامَهٍ کَانَتْ یَوْمَ قُتِلَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ؟ قَالَ: قُلْتُ: لَمْ‏ تُرْفَعْ‏ حَصَاهٌ بِبَیْتِ‏ الْمَقْدِسِ‏ إِلَّا وُجِدَ تَحْتَهَا دَمٌ عَبِیطٌ. فَقَالَ عَبْدُ الْمَلِکِ: إِنِّی وَ إِیَّاکَ فِی هَذَا الْحَدِیثِ‏ لَقَرینانِ[قریبان].»

ترجمه:

زهری گوید که عبد الملک مروان به من گفت: چه یگانه‌ای هستی اگر به من خبر دهی که چه نشانه‌ای در روز کشته شدن حسین بن علی[ علیه السلام ] اتفاق افتاد؟ من به او گفتم: هیچ سنگی را در بیت المقدس برنداشتند مگر این که در زیر آن خون تازه یافت شد. عبد الملک گفت: من و تو در این حدیث، قرین هستیم. (یعنی من هم راوی این حدیث هستم).

منابع اهل تسنن:

معجم الکبیر، طبرانی [م. ۳۶۰]، ج۳، ۱۱۹.

کفایه الطالب، گنجی [م. ۶۵۸]، ص۴۴۴.

مجمع الزوائد، هیثمی [م. ۸۰۷]، ج۹، ص۱۹۶ (و قال: رواه الطبرانی ورجاله ثقات).

مطلب پنجم: در شام
خون تازه زیر هر سنگ در سرزمین شام
« عَن الزُّهْرِیِّ قَالَ: مَا رُفِعَ بِالشَّامِ حَجَرٌ یَوْمَ قَتْلِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ[ علیه السلام ] إِلَّا عَنْ دَمٍ.»

ترجمه:

ابن شهاب زهری نقل کرده اند که: در روز کشته شدن حسین بن علی[ علیه السلام ] هیچ سنگی را در شام برنداشتند مگر این که به خون آغشته بود.

منابع اهل تسنن:

أنساب الأشراف، بلاذری[م. ۲۷۹]، ج ۳، ص ۲۲۸.

معجم الکبیر، طبرانی[م. ۳۶۰]، ج۳، ص۱۱۳.

معرفه الصحابه، ابو نعیم اصفهانی [م. ۴۳۰]، ج۲، ص۱۳.

مناقب آل محمد، موصلی، [م. ۶۵۷] ص۱۰۶. (إنه لم یرفع حجر بالشام إلّا و رأی الدم تحته‏)

ذخائر العقبى، احمد بن عبد اللّه طبری [م. ۶۹۴]، ص ۱۴۵(لم یرفع أو لم یقلع حجر بالشام إلا عن دم)

مجمع الزوائد، هیثمی [م. ۸۰۷]، ج۹، ص۱۹۶ (قال الهیثمی: رواه الطبرانی ورجاله رجال الصحیح).

سبل الهدى و الرشاد، صالحی شامی[م. ۹۴۲]، ج ۱۱، ص ۸۰ (لم یرفع ولم یقلع حجر بالشام إلا عن دم.)

وسیله المآل، باکثیر حضرمی [م.۱۰۴۷]، ص۱۹۷(بنابر نقل شرح احقاق الحق، آیت الله العظمی مرعشی، ج۱۱، ص۴۸۴).

مطلب ششم: در منزل عبد الملک بن مروان یا هشام بن مروان
خون تازه زیر سنگ در خانۀ عبد الملک بن مروان یا هشام بن مروان
«رُوِیَ عَنِ الصَّادِق علیه السلام  أَنَّ عَبْدَ الْمَلِکِ بْنَ مَرْوَانَ کَتَبَ إِلَى عَامِلِهِ بِالْمَدِینَهِ -وَ فِی رِوَایَهٍ هِشَامَ بْنَ عَبْدِ الْمَلِکِ- أَنْ وَجِّهْ إِلَیَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ فَخَرَجَ أَبِی وَ أَخْرَجَنِی مَعَه‏ …قالَ [هِشامٌ]: عَرَضَتْ لِی مَسْأَلَهٌ لَمْ یَعْرِفْهَا الْعُلَمَاءُ فَأَخْبِرْنِی إِذَا قَتَلَتْ هَذِهِ الْأُمَّهُ إِمَامَهَا الْمَفْرُوضَ طَاعَتُهُ عَلَیْهِمْ أَیَّ عِبْرَهٍ یُرِیهِمُ اللَّهُ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ؟ قَالَ أَبِی: إِذَا کَانَ کَذَلِکَ لَا یَرْفَعُونَ حَجَراً إِلَّا وَ یَرَوْنَ تَحْتَهُ دَماً عَبِیطاً. فَقَبَّلَ عَبْدُ الْمَلِکِ رَأْسَ أَبِی وَ قَالَ: صَدَقْتَ إِنَّ فِی الْیَوْمِ الَّذِی قُتِلَ فِیهِ أَبُوکَ عَلِیُّ ‏بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام کَانَ عَلَى بَابِ أَبِی مَرْوَانَ حَجَرٌ عَظِیمٌ فَأَمَرَ أَنْ یَرْفَعُوهُ فَرَأَیْنَا تَحْتَهُ دَماً عَبِیطاً یَغْلِی وَ کَانَ لِی أَیْضاً حَوْضٌ کَبِیرٌ فِی بُسْتَانِی وَ کَانَ حَافَتَاهُ حِجَارَهً سَوْدَاءَ فَأَمَرْتُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُوضَعَ مَکَانَهَا حِجَارَهٌ بِیضٌ وَ کَانَ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ قُتِلَ الْحُسَیْنُ علیه السلام  فَرَأَیْتُ دَماً عَبِیطاً یَغْلِی‏ تَحْتَهَا…»

ترجمه:

امام صادق علیه السلام  مى‏فرماید: عبد الملک بن مروان و در روایتی هشام بن عبد الملک، به والى مدینه نوشت که محمّد بن على[امام باقر علیه السلام ] را به سوی من [به شام] بفرست.

امام صادق علیه السلام مى‏فرماید: پدرم از مدینه خارج شد و مرا نیز همراه خود برد … عبد الملک [یا هشام بن عبدالملک] به پدرم گفت: مسأله‏اى برایم روى داده که هیچ یک از دانشمندان ندانستند. به من خبر بده وقتی این امّت امام واجب الاطاعه خود را بکشند، خدا چه عبرتی (و نشانه‏اى) در آن روز به آنها نشان مى‏دهد؟

پدرم فرمود: هیچ سنگى را بلند نکنند مگر این که زیر آن خون تازه مى‏بینند. پس عبد الملک [یا هشام] سر پدرم را بوسید و گفت: راست گفتى. روزى که پدرت على بن ابى طالب علیه السلام  کشته شد، سنگ بزرگی بر در خانۀ پدرم مروان بود، دستور داد آن را بلند کنند، زیر آن سنگ، خون تازه‏اى دیدیم که مى‏جوشید. من نیز در باغم حوض بزرگى داشتم که دو طرفش سنگهاى سیاه (چیده شده) بود. دستور دادم که آنها را بردارند و به جایش سنگهاى سفید بگذارند و در آن روز، حسین بن علی علیهما السلام  کشته شده بود خونی تازه دیدم که از زیر آنها می‌جوشید.

منابع شیعه:

الخرائج و الجرائح، قطب راوندی [م. ۵۷۳]، ج ۱، ص ۲۹۳.

مدینه المعاجز، سید هاشم بحرانی [م. ۱۱۰۷]، ج ۵، ص ۱۸۴.

بحار الأنوار، علامه مجلسی [م. ۱۱۱۱]، ج ۱۰، ص ۱۵۳.

پی نوشت:

1. عبارت ابن عدیم اینچنین است: عن أبی بکر الهذلی عن الزهری قال: لما قتل الحسین بن علی[ علیه السلام ]لم ترفع ببیت المقدس حصاه إلا وجد تحتها دم عبیط. ↩︎
2. عبارت خنجی اینچنین است: زهرى گوید: نشانه قتل امیر المؤمنین حسین علیه السّلام آن بود که روز قتل آن حضرت هر سنگى که از بیت المقدس برداشتند در شیب آن خون ایستاده بود. ↩︎
3. عبارت مجید الدین حنبلی اینچنین است: أنّه فی صبیحه قتل الحسین بن علیّ لم یرفع حجر فی بیت المقدس إلّا وجد تحته دم، و کذلک یوم قتل والده علیّ. ↩︎